Joaquín Aparicio Tovar, profesor emérito da UCLM "A reforma laboral supuxo un cambio histórico"

Foi catedrático de dereito laboral na Universidade Complutense de Madrid, catedrático da Universidade de Castela A Mancha e decano da Facultade de Relacións Laborais desta universidade.Foi "visitante académico" na London School of Economics and Political Sciences, profesor visitante no University College of Cardiff.Profesor invitado na Universidade de Boloña, e profesor visitante na Universidade de Trento.

Estamos ante unha recente reforma laboral, que supuxo para a sociedade este cambio radical nos tipos de contratos laborais? Cres que a reforma laboral é axeitada e era necesaria? Podería repercutir na baixada do paro que temos actualmente? 

A reforma laboral que entrou en vigor este ano, 2022, supuxo un cambio histórico nas sucesivas reformas da lexislación laboral.

Desde a aprobación do Estatuto dos Traballadores en 1980, esta norma sufriu máis de 50 modificacións. As reformas máis importantes foron as de 1994 e 2012. A xustificación da maioría delas foi loitar contra o desemprego e para iso as reformas afectaron os tres momentos da relación laboral, é dicir, no seu inicio ou entrada no traballo, o seu desenvolvemento e o seu fin. No inicio da relación laboral ofrecíase a contratación temporal como medida de loita contra o desemprego separándoo dunha causa. O que significa que se poderían facer contratos temporais por necesidades permanentes das empresas.

No desenvolvemento da relación laboral incrementáronse as facultades do empresario para modificar as condicións de traballo e ao remate do contrato de traballo debilitáronse as garantías contra o despedimento. Dicíase que había que acadar a flexibilidade ante a rixidez que produce a concesión de dereitos á persoa que traballa e para iso incrementáronse as competencias do empresario. A idea de fondo era culpar ao dereito laboral do aumento do paro, aínda que os feitos nunca demostraron tal cousa, a realidade é que a lei laboral ten pouca incidencia no aumento ou diminución do emprego. Hai moitos outros factores. Por exemplo, coas mesmas normas laborais nalgunhas comunidades autónomas de España, como o País Vasco, sempre houbo menos paro que noutras como Canarias ou Andalucía.

A reforma 2021-2022 é bastante complexa pero o obxectivo central é recuperar o principio de estabilidade no emprego e optar por un contrato de traballo indefinido. Os feitos demostran que esta reforma foi un éxito xa que o número de contratos de traballo fixo diminuíu drasticamente e, en consecuencia, aumentaron os fixos. Ao mesmo tempo, melloraron os datos de emprego; actualmente hai máis de 20.000.000 de persoas ocupadas, o que demostra que é falso que un estándar máis garantista para a persoa que traballa provoque desemprego.

Cal é a túa opinión sobre o papel que xogan as MCSS na sociedade actual? Cres correcto e necesario que exista esta división nas diferentes prestacións entre o MCSS e o INSS?

A asistencia do MCSS xustifícase por unha vella tradición española, que tiña que ver coa especial forma de asegurar accidentes de traballo e enfermidades profesionais, que é competencia exclusiva do empresario.Aínda que en principio os danos sufridos polo traballador por accidente de traballo ou por accidente común son os mesmos, a maior protección que teñen as consecuencias derivadas dos accidentes de traballo ou enfermidades profesionais xustifícase polo obxectivo de contribuír a un ambiente de traballo seguro e saudable.

As mutuas de seguros teñen un papel importante neste aspecto.

Escribiches un bo número de libros, todos nun momento clave para o avance e desenvolvemento da materia na que es especialista. Como soubese compaxinar a docencia coa túa función de escritor?

A Universidade consiste precisamente niso, unha combinación de investigación e docencia. A investigación é o que diferencia á universidade dos institutos de grao medio e a docencia é o que a distingue dos institutos dedicados exclusivamente á investigación como o Consello Superior de Investigacións Científicas.

O que pasa é que hoxe, para realizar unha carreira profesional na universidade, valórase máis a investigación que a docencia, e tamén hai casos, afortunadamente non demasiados, nos que algúns catedráticos, unha vez alcanzado unha posición estable, deixan de investigar e publicar ou o fan de xeito moi limitado.

Consideras que a realidade avanza máis rápido que a lei? É suficiente a xurisprudencia?

O que intenta a norma xurídica é canalizar e solucionar os problemas que se presentan na sociedade. Certamente hai momentos nos que se consegue este obxectivo e outras non, en parte pola mala calidade dos estándares. Non hai que esquecer, por outra banda, que a norma xurídica ten un efecto constitutivo non poucas veces e crea novas situacións, anticipándose aos cambios sociais ou configurando unha nova realidade, como é o caso da reforma laboral da que xa falamos antes.

Actualmente hai sectores con moita oferta de emprego e poucos demandantes de emprego, como a hostalería e a construción. Cres que isto se converterá nun problema a medio prazo? Na súa opinión, como se podería corrixir?

Creo que hai dúas solucións posibles, en primeiro lugar, a mellora das condicións laborais, é dicir, facer cumprir as normas de tempo de traballo e descansos e salarios.Isto ten especial relevancia no sector da hostalería onde algunhas empresas incumpren as normas laborais, especialmente as relativas ao tempo de traballo, os salarios e, en consecuencia, as súas obrigas coa Seguridade Social. Estas empresas degradan a imaxe do sector e prexudicar aos moitos que cumpren a lei. Tamén crean competencia desleal.. En segundo lugar, ligado ao anterior, a mellora da formación e cualificación profesional destes traballadores, o que tamén aumenta a dignidade destes postos de traballo.

As boas condicións laborais e unha boa cualificación profesional contribuirían moi probablemente a paliar a escaseza de traballadores nestes sectores.

Actualmente, o teletraballo é un modelo de traballo amplamente implantado na nosa sociedade como consecuencia da pandemia. Cres que axudará a reducir a sinistralidade ou, pola contra, xurdirán novas formas de accidentes laborais?

O teletraballo ten as súas vantaxes pero tamén serios inconvenientes. Entre os inconvenientes destaca o feito de favorecer a individualización ou a falta de sociabilidade dos traballadores. As vantaxes serían que favorece a redución da contaminación nas cidades reducindo a mobilidade dos traballadores. Tamén pode contribuír á conciliación da vida profesional e familiar, pero tamén o pode dificultar porque co teletraballo pode resultar moito máis difícil controlar o tempo de traballo.

Non vexo precisamente que poida aumentar a sinistralidade laboral, xa que os problemas do uso das novas tecnoloxías que poden xerar determinadas enfermidades profesionais tamén están moi estendidos nos centros de traballo tradicionais. Certamente os accidentes in itinere desaparecerían en gran cantidade.

Para quen non o coñeza, en xuño de 2020 púxose en marcha a Renda Mínima Viva, polo que leva algo máis de dous anos implantada no noso sistema da Seguridade Social como pensión non contributiva. Na súa opinión, está totalmente implantado e dispoñible para as persoas que o necesiten?

A creación do IMV debe verse como un bo avance na loita contra a marxinación e a pobreza, obxectivos patrocinados pola UE. O que pasa é que os requisitos e a tramitación para obter a prestación víronse engorrosos e difíciles para moitas persoas que se atopan precisamente nesas situacións. É necesaria a simplificación dos procedementos e a cualificación dos requisitos.

O Real decreto 789/2022, do 27 de setembro, de recente publicación, aproba a compatibilidade do IMV coas rendas do traballo ou da actividade económica por conta propia. Hai diferenzas de opinión sobre este novo requisito, podes darnos a túa?

Creo que é correcta a compatibilidade nos termos establecidos na citada norma porque as prestacións son moi baixas e por si mesmas non nos sacarían da pobreza. Permitir a compatibilidade co traballo mantén un vínculo coa vida activa moi beneficioso dende o meu punto de vista.